Customer Reviews

Berlin Childhood around 1900

5 star:		(2)
4 star:		(0)
3 star:		(0)
2 star:		(0)
1 star:		(0)

 

 

There were probably "greater" books written in the last century, but there are none that I would miss more, more regret not having read--that does not make narrative, logical sense, so I think I have to stick with it...

Als 40-jarige emigrant in Parijs, schreef de joods-Duitse cultuuressayist Walter Benjamin (1892-1940) een bundel met zijn jeugdherinneringen aan het Berlijn van rond 1900.
Ondanks een positieve reactie van Hermann Hesse over de poetische kwaliteiten van `Berliner Kindheit um neunzehnhundert' bleef het manuscript tijdens Benjamins leven ongepubliceerd. Vergeleken met Benjamins bekende, theoretische essays is zijn `Kindheit' het meest toegankelijke en poetische werk uit zijn oeuvre. Kortgeleden verscheen de definitieve versie als pocket en audiocd
Dankzij filosofen van de Frankfurter Schule werden Benjamins in 1955 volledig gepubliceerde theoretische, marxistisch beïnvloede essays geliefd bij progressieve cultuurvorsers. Uit iets ogenschijnlijk oppervlakkigs als het straatleven distilleerde Benjamin een sociaal-cultureel geschiedschrijving, waarbij hij de wisselwerking tussen "low" en "high" culture aantoonde. Nog steeds is zijn visionaire essay `Het kunstwerk in het tijdperk van de reproduceerbaarheid' (1931) verplichte stof voor iedereen die zich met mediakunst bezighoudt. Als theoreticus raakte Benjamin weer uit de mode, zo gauw het post-modernisme, midden jaren zeventig de grenzen tussen low en high culture definitief liet vervagen.
`Berliner Kindheit' bevat niet alleen de bouwstenen voor Benjamins theoretische werk maar toont hem ook als tijdloos auteur. Zijn eerste herinneringen gaan over het "stadse binnenleven" op de Berlijnse hofjes. Als bedlegerig jochie "in een mausoleum" bestudeert hij door het raam de andere interieurs en de mattenkloppende buurvrouwen.
Deze observatie lijkt ook ten grondslag te liggen aan Benjamins onvoltooide magnum opus `Passagen'. Daarin verbindt Benjamin Parijse levens met de stedelijk-industriele samenleving, weerspiegeld in de boulevards, de daar flanerende mensen en de winkels onder overkappingen
Maar meer dan alleen een literaire stamboom of een topografisch relaas over het fin-de-siècle Berlijn beschrijft Benjamin in `Kindheit' voorwerpen, situaties en sensaties: jongensboeken, de komst van de dan nieuwe telefoon die de stilte in het ouderlijk huis verscheurt, koorts, bezoek aan de thuiszittende tante, een overlijdensbericht, kinderangsten, het verband tussen motregen en een sneue visotter. Of hoe hij telkens weer verdwaalt in de Tiergarten, terwijl hij dit Berlijnse stadspark toch zo goed denkt te kennen.
Met zijn sfeertekening lijkt Benjamin soms op zijn generatie- en landgenoot Erich Kästner in zijn in 1957 verschenen autobiografische kinderboek `Als ich ein kleiner Junge war'. Benjamin zou deze vergelijking echter verafschuwen. Kästners pacifistische gedichten bekritiserend verweet Benjamin hem in 1931 een "linkse melancholicus te zijn, die verdwijnende geestelijke waarden koestert zoals burgermannetjes hun materiële bezittingen."
Zelf kwam Benjamin uit een gegoed joods middenklas-milieu. Gezapigheid en goedburgerlijke sentimentaliteit zweerde hij als volwassene af. Zakelijk beschrijft hij de frisse, eerste blik van een kind en trekt lijnen naar de volwassen beschouwer. Zo was hij geïnteresseerd in de roeswerkingen van hasj, opium en mescaline. Over die drugs-experimenten schreef hij een, later in de hippietijd veel gelezen, boek. De voorliefde voor de roes begon bij de eetkamerkast in `Kindheit'. Benjamin beschrijft het snoepen van honing, suiker, rozijntjes of amandelen als erotische verleidingskunst. Zijn theorieën doortrekkend verbindt Benjamin in een ander stuk, wat curieus, een gemist bezoek aan de synagoge als jongetje aan het ontwaken van zijn seksualiteit: Hij verdwaalde, zou dus te laat komen en liep daarom maar doelloos in de stad rond. Dat fenomeen van de "labyrintische geslachtsdrift" werkt Benjamin verder uit in een openhartig stuk over bedelaars en hoeren. Zelf doolde hij 's nachts over de Parijse boulevards op zoek naar sex, maar het duurde vaak uren voordat hij daadwerkelijk een prostituee hierover durfde aan te spreken.
Het zijn niet overigens niet alleen visuele prikkels of sensaties maar ook de taal die Benjamin als kind fascineert. Terugkerende woorden waarvan de jonge Walter de betekenis niet kent of mag kennen noemt hij het grote "Verschwiegenwordensein". Hij doet er echter zijn voordeel mee als hij ontdekt dat je door naar de betekenis van iets te raden of zelfs om het verkeerd te interpreteren je eigen begrippen kunt scheppen.
In het met associaties oproepen van het verleden lijkt Benjamin meer Frans dan Duits geïnspireerd. Uit het verhaal over een avondvisite terwijl hij al in bed ligt komt een inspiratiebron wel heel dichtbij: Marcel Proust. Benjamin vertaalde na zijn komst naar Parijs in 1933 de eerste romans uit de Proust' cyclus `A la Recherche du Temps Perdu' in het Duits. "Proust bouwde uit de honingraten van zijn herinnering een huis voor zijn gedachtenzwermen." noteert Benjamin. Maar om zijn eigen vroege herinneringen en observaties Proustiaans uit te spinnen, daaraan waagde hij zich niet. Gebrek aan tijd en vooral aan gunstiger politieke omstandigheden weerhielden hem ervan zijn levenswerk, de `Passagen' te voltooien.
De nu verschenen `Fassung letzter Hand' corrigeerde en her-rangschikte Benjamin in 1940. Daarna vroeg hij transgressiefilosoof Georges Bataille het manuscript te verstoppen in de Parijse Bibliotheque Nationale, waar het pas in 1981 weer opdook. Benjamin vluchtte voor de Nazi's richting Spanje. Bij de grensplaats Port Bou was de Gestapo hem al zo dicht genaderd dat hij zelfmoord pleegde.
Toen dankzij de filosoof Theodor Adorno in 1950 het boek alsnog gepubliceerd werd, was het samengesteld uit verschillende typoscripten. Stukken vanuit een volwassener optiek schoof Benjamin al eerder door naar de collage-achtige bundel Einbahnstrasze (1925). Ze staan in de pocket-editie achter de definitieve tekst. Opvallend verschil is hoeveel compacter, preciezer en vooral hoe onsentimenteler Benjamins zijn jeugdherinneringen verwoordt.
Anders dan Proust beschouwde Benjamin zijn eigen verlangen naar de "verloren tijd" enkel als heilzame injectie voor zijn bestaan als balling. "Als je jeugdbeelden forceert dan leidt dat tot een schokeffect. Het is beter om de onherroepelijkheid van het vergeten gewoon te accepteren."

[published in Het Financieele Dagblad]